Czy radca prawny może być obrońcą w sprawie karnej?

Tak, radca prawny może być obrońcą w sprawie karnej, ale tylko wtedy, gdy nie pozostaje w stosunku pracy. Wynika to z art. 8 ust. 6 ustawy o radcach prawnych. Radca prowadzący własną kancelarię albo działający w spółce broni dokładnie na tych samych zasadach co adwokat, w todze i z tymi samymi uprawnieniami procesowymi. Radca zatrudniony na etacie obrońcą być nie może, a wyjątkiem są jedynie pracownicy naukowi i badawczo-dydaktyczni.

Uprawnienie jest stosunkowo świeże. Do 30 czerwca 2015 roku obrona w sprawach karnych była zarezerwowana dla adwokatów i to właśnie ta data jest źródłem większości nieaktualnych porad krążących po internecie. Od 1 lipca 2015 roku art. 82 Kodeksu postępowania karnego mówi, że obrońcą może być osoba uprawniona do obrony według przepisów o ustroju adwokatury albo ustawy o radcach prawnych. Oba zawody trafiły do tego samego przepisu, ale tylko jeden z nich dostał dodatkowy warunek.

Czy radca prawny na etacie może być obrońcą?

Nie. Radca prawny zatrudniony na podstawie umowy o pracę nie może występować jako obrońca w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe. To jedyne realne ograniczenie, jakie zostało po zrównaniu uprawnień obu zawodów, i dotyczy sporej grupy prawników, bo praca na etacie jest dla radców całkowicie legalną formą wykonywania zawodu.

Art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych wymienia cztery formy: stosunek pracy, umowa cywilnoprawna, własna kancelaria radcy prawnego oraz spółka, w tym cywilna, jawna, partnerska, komandytowa i komandytowo-akcyjna. Trzy z nich nie wykluczają obrony. Wyklucza ją tylko etat.

Logika jest prosta: etat oznacza pracodawcę i podległość służbową, a obrona w procesie karnym wymaga niezależności, której trudno wymagać od kogoś, kto ma przełożonego. Ustawodawca uznał, że w tej jednej roli konflikt jest zbyt poważny, żeby go tolerować. Adwokatów problem nie dotyczy, bo zamknięty katalog form wykonywania zawodu adwokata w ogóle nie przewiduje stosunku pracy. Adwokat na etacie po prostu nie wykonuje zawodu adwokata.

Od zakazu jest jeden wyjątek: nie obejmuje on pracowników naukowych i badawczo-dydaktycznych. Radca prawny zatrudniony na uczelni może więc bronić, mimo że formalnie pozostaje w stosunku pracy.

Czy radca prawny może być pełnomocnikiem pokrzywdzonego?

Tak, i tu żadne ograniczenie nie obowiązuje. Warunek braku stosunku pracy dotyczy wyłącznie roli obrońcy, czyli reprezentowania podejrzanego lub oskarżonego. Jeżeli jesteś po drugiej stronie, jako pokrzywdzony, oskarżyciel posiłkowy albo oskarżyciel prywatny, radca prawny na etacie może Cię reprezentować bez przeszkód.

To rozróżnienie gubi się w większości poradników, a jest praktyczne. Ta sama osoba, która nie mogłaby bronić oskarżonego w Twojej sprawie, może reprezentować Ciebie jako pokrzywdzonego w tej samej sprawie i przed tym samym sądem.

Czy radca prawny może być obrońcą z urzędu?

Tak. Obrońcę z urzędu sąd wyznacza z list prowadzonych przez samorządy zawodowe, a listy radców prawnych są w tym zakresie traktowane na równi z listami adwokackimi. Na listę obrońców trafiają jednak wyłącznie ci radcowie, którzy spełniają warunek z art. 8 ust. 6, więc problem etatu rozwiązuje się na etapie tworzenia listy, a nie w Twojej sprawie.

W praktyce oznacza to, że jeżeli sąd przydzielił Ci obrońcę z urzędu i okazał się nim radca prawny, nie masz się czym niepokoić: jego uprawnienia zostały już sprawdzone przez samorząd. Osobną kwestią jest to, komu i kiedy taki obrońca przysługuje oraz ile to kosztuje, jeśli przegrasz sprawę. Rozpisaliśmy to w tekście o tym, jak działa adwokat z urzędu.

Kto jest wyżej, radca prawny czy adwokat?

Żaden. To nie są stopnie w jednej hierarchii, tylko dwa równorzędne zawody zaufania publicznego z osobnymi samorządami, osobnymi rejestrami i praktycznie identycznym zakresem uprawnień. Obaj noszą togę, obaj mogą występować przed każdym sądem w Polsce, obaj podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej i obaj muszą mieć obowiązkowe ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej.

Różnice, które zostały, są wąskie i sprowadzają się głównie do form wykonywania zawodu oraz do opisanego wyżej warunku przy obronie karnej. Z punktu widzenia klienta stojącego przed wyborem znacznie ważniejsze jest doświadczenie w sprawach takiego rodzaju jak jego niż tytuł na pieczątce. Jeżeli jesteś dokładnie na tym etapie, porównanie obu zawodów zebraliśmy w tekście o tym, czy wybrać adwokata czy radcę prawnego.

Jak sprawdzić, czy dany radca prawny może prowadzić moją sprawę karną

Tu jest haczyk, o którym prawie nikt nie uprzedza: tego nie sprawdzisz w rejestrze. Jawna wyszukiwarka pokazuje imię, nazwisko, numer wpisu, okręgową izbę, miasto i status wykonywania zawodu, ale nie pokazuje formy wykonywania zawodu. Informacja o tym, czy radca jest zatrudniony na etacie, trafia w trybie ustawowym do sądów, Ministra Sprawiedliwości, Prokuratora Generalnego i prokuratorów przez system teleinformatyczny, a nie do publicznej wyszukiwarki.

Zostaje więc droga najprostsza i najskuteczniejsza: zapytać wprost na pierwszym spotkaniu. Pytanie brzmi „czy wykonuje Pan zawód w ramach kancelarii czy na etacie” i jest całkowicie normalne, a każdy radca odpowie na nie bez zawahania, bo sam doskonale zna ten przepis. Radca, który wie, że nie może bronić, po prostu odmówi przyjęcia sprawy albo poleci kogoś innego.

Warto przy okazji zrobić drugą rzecz, którą sprawdzić już można: potwierdzić sam wpis. Jak działa rejestr radców prawnych i lista radców prawnych, opisaliśmy krok po kroku, razem z tym, co oznacza status „nie wykonuje zawodu”. Jeżeli szukanego nazwiska nie ma na liście radców, sprawdź jeszcze rejestr adwokatów, bo nikt nie figuruje w obu rejestrach naraz.

Czy zakaz obejmuje też sprawy o wykroczenia?

Nie, i to niuans, który umyka nawet niektórym prawnikom. Art. 8 ust. 6 ustawy o radcach prawnych mówi wyłącznie o sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe. Wykroczenie nie jest ani jednym, ani drugim, więc warunek braku stosunku pracy w postępowaniu wykroczeniowym po prostu się nie stosuje.

W praktyce oznacza to, że radca prawny zatrudniony na etacie może być Twoim obrońcą w sprawie o wykroczenie, na przykład drogowe, choć nie mógłby nim być w sprawie o przestępstwo. Rozróżnienie bywa mylące, bo granica między jednym a drugim czasem zależy od kwoty albo od okoliczności czynu. Ta sama sytuacja na drodze może skończyć się jako wykroczenie albo jako przestępstwo, a wtedy zmienia się też odpowiedź na pytanie, kto może Cię bronić.

Co zrobić, jeśli już podpisałeś umowę z radcą na etacie

Spokojnie, to nie jest sytuacja bez wyjścia i zdarza się rzadziej, niż mogłoby się wydawać, bo radcowie znają ten przepis i zwykle sami odmawiają przyjęcia sprawy. Jeżeli jednak wyszło to dopiero teraz, masz dwie drogi.

Pierwsza: radca zostaje przy sprawie w zakresie, w jakim może, czyli w doradztwie, przygotowaniu pism i strategii, a do samej obrony przed sądem wchodzi ktoś inny. Druga, zwykle prostsza: umowa zostaje rozwiązana, a Ty szukasz obrońcy od nowa. Rozlicz wtedy pracę faktycznie wykonaną i poproś o zwrot niewykorzystanej zaliczki.

Kluczowe jest, żeby zrobić to szybko, zanim upłynie termin czynności procesowej. Warto też sprawdzić, ile realnie kosztuje obrona w sprawie takiego rodzaju, żeby nie zaczynać poszukiwań bez punktu odniesienia. Stawki minimalne i widełki rynkowe zebraliśmy w zestawieniu tego, ile kosztuje adwokat, i te same progi stosuje się do radców prawnych.

Trzy błędy, które kosztują najwięcej

Pierwszy: przyjęcie, że skoro ktoś nazywa się prawnikiem, to może bronić. Tytuł „prawnik” nie jest chroniony i nie ma rejestru prawników. Obrońcą może być wyłącznie adwokat albo radca prawny spełniający warunek z art. 8 ust. 6. Osoba bez wpisu nie stanie obok Ciebie na sali rozpraw, niezależnie od tego, co obiecywała.

Drugi: opieranie się na poradniku sprzed 2015 roku. Treści, które wprost stwierdzają, że radca prawny nie może być obrońcą, były prawdziwe do 30 czerwca 2015 roku i od tamtej pory są nieaktualne. W internecie wciąż jest ich sporo, często bez daty publikacji.

Trzeci: zwlekanie z ustaleniem obrońcy. Kwestia etatu wychodzi zwykle dopiero przy podpisywaniu upoważnienia do obrony, a to bywa dzień przed czynnością. Jeżeli okaże się wtedy, że wybrany radca bronić nie może, tracisz czas w najgorszym możliwym momencie. Ustal to na pierwszym spotkaniu, zwłaszcza jeśli masz już wyznaczony termin przesłuchania. Co się na takim przesłuchaniu dzieje i jakie masz prawa, opisaliśmy osobno, razem z całą ścieżką dla osób szukających adwokata od spraw karnych.

Podsumowanie

Radca prawny może być Twoim obrońcą w sprawie karnej, o ile nie pracuje na etacie. Jako pełnomocnik pokrzywdzonego może działać zawsze, bez tego warunku. Uprawnienia procesowe obrońcy radcy i obrońcy adwokata są identyczne, więc wybór między nimi to kwestia doświadczenia i zaufania, a nie tytułu. Jedyna informacja, której potrzebujesz, a której nie znajdziesz w żadnym publicznym rejestrze, to forma wykonywania zawodu. Wystarczy o nią zapytać.