Czy ugoda przed mediatorem ma moc wyroku
Ugoda zawarta przed mediatorem nabiera mocy prawnej dopiero po zatwierdzeniu przez sąd, a tytułem wykonawczym staje się po nadaniu klauzuli wykonalności. Wyjaśniamy obie ścieżki, powody odmowy zatwierdzenia i to, ile opłaty sądowej wraca po ugodzie.
Redakcja Ranking Adwokatów Prawo cywilne
Sama ugoda zawarta przed mediatorem nie ma mocy wyroku. Nabiera jej dopiero po zatwierdzeniu przez sąd: wtedy, zgodnie z art. 183¹⁵ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Jeżeli podlega wykonaniu w drodze egzekucji, sąd zatwierdza ją przez nadanie klauzuli wykonalności i wtedy jest tytułem wykonawczym.
To rozróżnienie decyduje o wszystkim, co dzieje się potem. Dopóki ugoda leży podpisana w szufladzie, jest umową. Po zatwierdzeniu staje się dokumentem, którym można zamknąć sprawę w sądzie, a w wariancie z klauzulą wykonalności pójść z nią prosto do komornika. Poniżej pokazujemy, jak przejść tę drogę i gdzie najczęściej się ona urywa.
Co dokładnie mówi przepis
Art. 183(15) § 1 kpc składa się z dwóch zdań i każde z nich znaczy co innego. Pierwsze: ugoda zawarta przed mediatorem, po jej zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Drugie: ugoda zawarta przed mediatorem, którą zatwierdzono przez nadanie jej klauzuli wykonalności, jest tytułem wykonawczym.
Różnica jest praktyczna. Pierwsze zdanie mówi o skutku procesowym: sprawa zostaje zakończona, a strony nie mogą jej ponownie wytoczyć o to samo roszczenie. Drugie mówi o skutku egzekucyjnym: masz dokument, na podstawie którego komornik zajmie rachunek dłużnika. Jedno nie zastępuje drugiego, a wybór między nimi zależy od tego, czy ugoda w ogóle nadaje się do wykonania w drodze egzekucji.
Postanowienie albo klauzula wykonalności
Art. 183(14) kpc rozdziela te dwie ścieżki. Jeżeli zawarto ugodę przed mediatorem, sąd niezwłocznie przeprowadza postępowanie co do jej zatwierdzenia. Gdy ugoda podlega wykonaniu w drodze egzekucji, sąd zatwierdza ją przez nadanie klauzuli wykonalności. W przeciwnym przypadku zatwierdza ją postanowieniem.
Praktyczny przekład: ugoda, w której ktoś zobowiązuje się zapłacić 40 000 zł w dwunastu ratach, podlega egzekucji, więc idzie ścieżką klauzuli. Ugoda, w której strony ustalają sposób korzystania ze wspólnej nieruchomości albo znoszą wzajemne roszczenia, zwykle egzekucji nie podlega i wystarczy postanowienie. Warto uzgodnić to z mediatorem przed podpisaniem, bo redakcja ugody przesądza o tym, którą ścieżką pójdzie.
Jest jeszcze przypadek, o którym łatwo zapomnieć. Gdy ugoda dotyczy roszczeń objętych różnymi postępowaniami sądowymi, strony wymieniają w niej te postępowania i wskazują sąd, który zajmie się zatwierdzeniem. Jeżeli sprawy prowadzą sądy różnego rzędu, właściwy jest sąd wyższego rzędu.
Ugoda przed mediatorem, ugoda sądowa i wyrok: czym się różnią
| Cecha | Ugoda przed mediatorem po zatwierdzeniu | Ugoda sądowa | Wyrok |
|---|---|---|---|
| Kto ustala treść | Strony, przy udziale bezstronnego mediatora | Strony, przed sądem i pod jego kontrolą | Sąd, po przeprowadzeniu dowodów |
| Moc prawna | Taka jak ugody zawartej przed sądem | Kończy postępowanie | Rozstrzyga spór władczo |
| Podstawa egzekucji | Tak, po nadaniu klauzuli wykonalności | Tak, po nadaniu klauzuli wykonalności | Tak, po nadaniu klauzuli wykonalności |
| Zwrot opłaty sądowej | Cała albo trzy czwarte, zależnie od etapu | Cała przed rozprawą, połowa po rozprawie | Brak zwrotu |
| Czas do zakończenia sprawy | Zwykle tygodnie | Miesiące | Miesiące, częściej lata |
| Kontrola treści przez sąd | Tak, na etapie zatwierdzania | Tak, na posiedzeniu | Nie dotyczy |
Kiedy sąd odmówi zatwierdzenia ugody
Zatwierdzenie nie jest formalnością. Art. 183(14) § 3 kpc każe sądowi odmówić nadania klauzuli wykonalności albo zatwierdzenia ugody, w całości lub w części, jeżeli ugoda jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa. Do tego dochodzą przypadki, gdy ugoda jest niezrozumiała lub zawiera sprzeczności.
Najczęstsze powody odmowy w praktyce to zapisy nieprecyzyjne na tyle, że komornik nie wiedziałby, co egzekwować, oraz ugody, w których jedna strona zrzeka się roszczeń, których zrzec się nie można. Alimenty na małoletnie dziecko poniżej poziomu jego usprawiedliwionych potrzeb są klasycznym przykładem zapisu, który sąd zakwestionuje, choćby obie strony się na niego zgodziły.
Czego ugoda przed mediatorem nie zastąpi
To jest punkt, który zaskakuje najwięcej osób. Art. 183(15) § 2 kpc mówi, że zatwierdzenie ugody nie uchybia przepisom o szczególnej formie czynności prawnej. Zwykłym językiem: jeżeli prawo wymaga dla danej czynności aktu notarialnego, ugoda przed mediatorem tego wymogu nie omija, nawet zatwierdzona przez sąd.
Praktycznie oznacza to, że przeniesienie własności nieruchomości nie nastąpi na podstawie samej ugody mediacyjnej. Można się w niej skutecznie zobowiązać do przeniesienia własności, ale sam przelew własności i tak wymaga wizyty u notariusza. Przy sporach o mieszkanie, dom albo działkę warto o tym wiedzieć zawczasu, bo inaczej strony wychodzą z mediacji w przekonaniu, że sprawa jest zamknięta, a zamknięty jest dopiero jej pierwszy etap.
Co zrobić, gdy druga strona nie wykonuje ugody
Jeżeli ugoda została zatwierdzona przez nadanie klauzuli wykonalności, jest tytułem wykonawczym i nie musisz wytaczać żadnego nowego procesu. Składasz wniosek egzekucyjny do komornika i dołączasz tytuł. Wybór komornika przy większości spraw jest Twój, w granicach obszaru apelacji, o czym piszemy szerzej w tekście o wyborze komornika przez wierzyciela.
Jeżeli natomiast ugoda została zatwierdzona wyłącznie postanowieniem, bo nie nadawała się do egzekucji, a mimo to druga strona nie robi tego, co obiecała, drogą jest zwykle powództwo oparte na treści ugody. Wtedy ugoda nie jest tytułem wykonawczym, tylko dowodem, i to bardzo mocnym.
Ile opłaty sądowej wraca po ugodzie
Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych każe sądowi zwrócić opłatę z urzędu, czyli bez osobnego wniosku. Skala zwrotu zależy od momentu:
- Cała opłata od pisma wszczynającego postępowanie w pierwszej instancji oraz od zarzutów od nakazu zapłaty, jeżeli postępowanie zakończyło się zawarciem ugody przed rozpoczęciem rozprawy przed sądem pierwszej instancji.
- Trzy czwarte opłaty, jeżeli ugodę przed mediatorem zawarto już po rozpoczęciu rozprawy, a także od opłaty od apelacji, gdy do ugody przed mediatorem doszło w toku postępowania przed sądem drugiej instancji.
- Połowa opłaty, gdy postępowanie w pierwszej instancji zakończyło się zawarciem ugody sądowej po rozpoczęciu rozprawy.
Porównanie drugiego i trzeciego punktu jest tu najciekawsze. Na tym samym etapie sprawy ugoda zawarta przed mediatorem daje zwrot trzech czwartych opłaty, a ugoda zawarta przed sądem tylko połowy. Ustawodawca dopłaca więc do mediacji całkiem konkretnymi pieniędzmi. Przy sporze o 200 000 zł, gdzie opłata stosunkowa wynosi 5 procent wartości przedmiotu sporu, różnica idzie w tysiące złotych. Jak te kwoty wypadają na tle pozostałych kosztów procesu, rozkładamy w tekście o tym, ile kosztuje adwokat.
Jakie sprawy najczęściej kończą się ugodą przed mediatorem
Mediacja sprawdza się tam, gdzie strony muszą się jeszcze jakoś dogadywać po zakończeniu sporu, albo gdzie sam spór jest bardziej rachunkowy niż zasadniczy. W praktyce to sprawy rodzinne (kontakty z dziećmi, alimenty, podział majątku po rozwodzie), spory między wspólnikami, sprawy o zapłatę między firmami, sprawy pracownicze oraz spory o rozliczenie inwestycji budowlanych.
Osobną, rosnącą grupą są spory o oprogramowanie i jego licencjonowanie, zwłaszcza po audytach u przedsiębiorców. Bardzo często okazuje się, że przedmiotem sporu nie jest zła wola, tylko brak dokumentacji: firma nie potrafi wykazać, co i na jakiej podstawie kupiła. To akurat problem, któremu zapobiega się wcześniej, prowadząc uporządkowany rejestr licencji oprogramowania, a nie na sali mediacyjnej. Gdy jednak spór już trwa, ugoda bywa jedynym rozwiązaniem, które nie kończy się wieloletnim procesem o wysokości trudne do udowodnienia po obu stronach.
Kiepsko wypadają natomiast sprawy, w których jednej ze stron zależy wyłącznie na czasie, oraz te, gdzie potrzebne jest rozstrzygnięcie zasady, a nie kwoty. Jeżeli spór dotyczy tego, czy w ogóle istnieje zobowiązanie, mediacja rzadko go zamknie. Przy sporze o samą wysokość długu ugoda jest zwykle szybsza i tańsza od wyroku. Gdy natomiast druga strona po prostu nie płaci i nie zamierza rozmawiać, warto zacząć od kroków opisanych w tekście o niezapłaconej fakturze.
Czy ugodę przed mediatorem można podważyć
Można, ale znacznie trudniej, niż podważa się zwykłą umowę, i to jest celowe. Ugoda ma kończyć spór, więc prawo utrudnia wracanie do niego. Art. 918 § 1 Kodeksu cywilnego dopuszcza uchylenie się od skutków ugody zawartej pod wpływem błędu tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór lub niepewność w ogóle by nie powstały, gdyby strony znały wtedy prawdziwy stan rzeczy.
Drugi paragraf tego przepisu jest jeszcze ostrzejszy i wart zapamiętania przed podpisaniem: nie można uchylić się od skutków prawnych ugody z powodu odnalezienia dowodów co do roszczeń, których ugoda dotyczy, chyba że została zawarta w złej wierze. Argument "znalazłem nowe dokumenty i teraz wiem, że przepłaciłem" po podpisaniu ugody nie działa. To najmocniejszy powód, żeby zebrać dokumentację przed mediacją, a nie po niej.
Ile trwa zatwierdzenie ugody przez sąd
Ustawa nie wskazuje sztywnego terminu, mówi natomiast, że sąd przeprowadza postępowanie co do zatwierdzenia ugody niezwłocznie. W praktyce liczy się to w tygodniach, a nie miesiącach, bo postępowanie jest zwykle niejawne i sprowadza się do kontroli treści ugody, a nie do badania sprawy od nowa. Termin wydłuża się głównie wtedy, gdy sąd dostrzeże w ugodzie zapisy niejasne i wezwie strony do ich wyjaśnienia.
Jedna rzecz przyspiesza to najbardziej: wniosek o zatwierdzenie złożony razem z protokołem mediacji i podpisaną ugodą, z wyraźnym wskazaniem, czy wnosicie o nadanie klauzuli wykonalności, czy o zatwierdzenie postanowieniem. Brak tego wskazania jest najczęstszą przyczyną dodatkowej korespondencji z sądem.
Zanim podpiszesz
Mediator jest bezstronny i nie doradza żadnej ze stron. To nie jest zarzut wobec mediatora, tylko definicja jego roli, ale ma jeden skutek: przy stole nie ma nikogo, kto pilnuje wyłącznie Twojego interesu. Przy ugodach, które mają stać się tytułem wykonawczym, warto, żeby treść przejrzał pełnomocnik, bo po zatwierdzeniu zmiana zapisów wymaga zgody drugiej strony, a tej zwykle już nie ma.
Osobę, która ma poprowadzić mediację, znajdziesz na liście mediatorów sądowych prowadzonej przez prezesa właściwego sądu okręgowego. Uprawnienia pełnomocnika sprawdzisz natomiast w rejestrze adwokatów. Te dwa kroki zajmują kilkanaście minut, a decydują o tym, czy ugoda będzie dokumentem, który działa, czy kartką, do której trzeba wracać.