Czy adwokat może być zatrudniony na etacie
Adwokat może podpisać umowę o pracę, ale wtedy nie może wykonywać zawodu. Radcy prawnego ten zakaz nie dotyczy. Wyjaśniamy art. 4b Prawa o adwokaturze, jedyny wyjątek dla pracowników naukowych i to, dlaczego radca na etacie nie może być obrońcą w sprawie karnej.
Redakcja Ranking Adwokatów
Adwokat może być zatrudniony na etacie, ale wtedy nie może wykonywać zawodu adwokata. Prawo o adwokaturze nie zabrania samego zatrudnienia: zabrania łączenia go z praktyką. Radcy prawnego ta zasada nie dotyczy, bo jego ustawa wprost wymienia stosunek pracy jako jedną z form wykonywania zawodu. To jest najważniejsza różnica praktyczna między oboma zawodami i powód, dla którego działy prawne polskich firm są pełne radców, a nie adwokatów.
Czy adwokat może być zatrudniony na etacie
Tak, może podpisać umowę o pracę, ale w tym samym momencie traci możliwość wykonywania zawodu adwokata. Przepis jest krótki i nie zostawia miejsca na interpretację: adwokat nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje w stosunku pracy (art. 4b ust. 1 pkt 1 Prawa o adwokaturze). Zakaz działa automatycznie, z mocy ustawy, bez żadnej decyzji izby.
Warto od razu rozdzielić dwie rzeczy, które nagminnie się myli. Wpis na listę adwokatów zostaje. Nikt nikogo nie skreśla z listy tylko dlatego, że podjął pracę na etacie. Znika natomiast prawo do wykonywania zawodu, czyli do prowadzenia spraw, występowania przed sądem jako pełnomocnik czy obrońca i posługiwania się tytułem w obrocie zawodowym. Formalnie nadal jesteś adwokatem, praktycznie nie możesz nim być.
Co dokładnie mówi art. 4b Prawa o adwokaturze
Artykuł 4b wymienia pięć sytuacji, w których adwokat nie może wykonywać zawodu. Pozostawanie w stosunku pracy jest pierwszą z nich, obok trwałej niezdolności do wykonywania zawodu, ubezwłasnowolnienia oraz kary zawieszenia w czynnościach zawodowych. To sąsiedztwo dużo mówi o wadze, jaką ustawodawca przypisuje tej przeszkodzie: traktuje ją na równi z karą dyscyplinarną.
Powód nie jest kaprysem. Adwokat ma być niezależny od kogokolwiek poza klientem i własnym sumieniem, a stosunek pracy z definicji oznacza podporządkowanie poleceniom pracodawcy. Trudno bronić klienta przed sądem, gdy jednocześnie ma się przełożonego, który może wydać polecenie służbowe i rozwiązać umowę. Dawny ust. 2 dopuszczał zatrudnienie w kancelarii innego adwokata, ale został uchylony. Dlatego młodzi prawnicy w polskich kancelariach pracują zwykle na własnej działalności albo na umowie zlecenia, a nie na etacie.
Adwokat czy radca prawny na etacie: porównanie
| Zagadnienie | Adwokat | Radca prawny |
|---|---|---|
| Umowa o pracę a wykonywanie zawodu | Wyklucza wykonywanie zawodu (art. 4b ust. 1 pkt 1 Prawa o adwokaturze) | Jest wprost dopuszczalną formą wykonywania zawodu (art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych) |
| Praca w dziale prawnym firmy | Możliwa dopiero po rezygnacji z wykonywania zawodu | Możliwa bez żadnych ograniczeń |
| Obrona w sprawie karnej przy zatrudnieniu | Nie dotyczy, bo zawodu i tak nie wykonuje | Niedopuszczalna, dopóki pozostaje w stosunku pracy (art. 8 ust. 6) |
| Umowa cywilnoprawna i własna działalność | Dopuszczalne, to podstawowa forma pracy | Dopuszczalne |
| Wyjątek dla nauki | Pracownicy badawczy i badawczo-dydaktyczni (art. 4b ust. 3) | Pracownicy badawczy i badawczo-dydaktyczni (art. 8 ust. 6 zdanie drugie) |
| Pozycja w strukturze pracodawcy | Nie występuje | Samodzielne stanowisko podległe bezpośrednio kierownikowi jednostki (art. 9 ust. 1) |
Ta tabela wyjaśnia zjawisko, które widać w każdym ogłoszeniu o pracę dla prawnika wewnętrznego. Firmy szukające kogoś na etat piszą o radcy prawnym, bo adwokat na tym stanowisku musiałby przestać być adwokatem. Jeżeli zastanawiasz się nad wyborem między tymi dwoma tytułami, praktyczne różnice zebraliśmy w porównaniu tego, kim jest adwokat, a kim radca prawny.
Jedyny wyjątek: praca naukowa
Zakaz z art. 4b ust. 1 pkt 1 nie dotyczy pracowników badawczych i badawczo-dydaktycznych (art. 4b ust. 3 Prawa o adwokaturze). Adwokat może więc być zatrudniony na uczelni jako adiunkt czy profesor i jednocześnie prowadzić kancelarię. To dlatego znaczna część adwokatów z tytułami naukowymi łączy praktykę z katedrą i nikt nie ma z tym problemu.
Wyjątek jest wąski i dotyczy charakteru stanowiska, a nie samego miejsca zatrudnienia. Etat administracyjny na uczelni, na przykład w dziale prawnym rektoratu, nie jest stanowiskiem badawczym ani badawczo-dydaktycznym, więc zakaz obowiązuje w pełni. Analogiczny wyjątek działa u radców przy obronach karnych.
Czy umowa zlecenie i kontrakt B2B też są zakazane
Nie. Przepis mówi wyłącznie o stosunku pracy, czyli o zatrudnieniu na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Umowa zlecenia, umowa o świadczenie usług i stała współpraca na fakturę pozostają poza jego zakresem, nawet gdy jeden klient daje adwokatowi całość przychodu.
Granicę wyznacza tu jednak nie nazwa umowy, lecz jej treść. Jeżeli współpraca ma wszystkie cechy stosunku pracy, czyli podporządkowanie, wyznaczone godziny i miejsce oraz kierownictwo pracodawcy, to zgodnie z art. 22 § 1(1) Kodeksu pracy jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy niezależnie od nazwy zawartej umowy. Kontrakt nazwany współpracą, który w praktyce wygląda jak etat, nie chroni więc przed zarzutem naruszenia art. 4b.
Radca prawny na etacie nie może być obrońcą w sprawie karnej
To najczęściej przeoczana konsekwencja zatrudnienia i dotyczy już nie adwokatów, lecz radców. Pomoc prawna polegająca na występowaniu przez radcę prawnego w charakterze obrońcy w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe może być świadczona wyłącznie w ramach umowy cywilnoprawnej, we własnej kancelarii albo w spółce, i tylko pod warunkiem, że radca nie pozostaje w stosunku pracy (art. 8 ust. 6 ustawy o radcach prawnych).
Radca zatrudniony w spółce na umowę o pracę może więc reprezentować klientów w sprawach cywilnych i gospodarczych, ale obrony karnej podjąć się nie może, dopóki jest na etacie. Szerzej omawia to tekst o tym, czy radca prawny może być obrońcą w sprawie karnej. Warto dodać, że ustawa o radcach prawnych rozumie przez stosunek pracy i zatrudnienie również stosunek służbowy i pełnienie służby (art. 8 ust. 5), więc dotyczy to także służb mundurowych.
Jaką pozycję ma radca prawny zatrudniony w firmie
Ustawa chroni niezależność radcy wewnętrznego trzema konkretnymi rozwiązaniami, o których wielu pracodawców nie wie. Radca prawny wykonujący zawód w ramach stosunku pracy zajmuje samodzielne stanowisko podległe bezpośrednio kierownikowi jednostki organizacyjnej (art. 9 ust. 1 ustawy o radcach prawnych). Nie można go więc wcisnąć w środek struktury i podporządkować kierownikowi działu kadr czy finansów.
Jeżeli jednostka zatrudnia dwóch lub więcej radców, jednemu z nich powierza się koordynację pomocy prawnej (ust. 2). Najważniejszy jest jednak ust. 4: radcy prawnemu nie można polecać wykonania czynności wykraczającej poza zakres pomocy prawnej. Polecenie zajęcia się windykacją operacyjną, negocjacjami handlowymi czy administracją biura wykracza poza ten zakres i radca może odmówić bez konsekwencji.
Co zrobić, gdy adwokat chce przejść na etat
Ścieżek jest kilka i wybór zależy od tego, czy powrót do praktyki jest w planach. Najczęstsza w praktyce jest zmiana samorządu: adwokat składa wniosek o wpis na listę radców prawnych, a po wpisie może pracować na etacie bez ograniczeń, zachowując pełne uprawnienia procesowe w sprawach cywilnych i gospodarczych. Druga droga to pozostanie na liście adwokatów i zawiadomienie okręgowej rady adwokackiej o zaprzestaniu wykonywania zawodu. Wpis zostaje, składki zwykle też, a wykonywanie zawodu jest wstrzymane do czasu ustania stosunku pracy.
Trzecia możliwość to rezygnacja z etatu na rzecz stałej współpracy na podstawie umowy cywilnoprawnej. Jest to rozwiązanie stosowane w kancelariach, ale w dziale prawnym korporacji rzadko wchodzi w grę, bo pracodawcy zależy właśnie na dyspozycyjności i podporządkowaniu, których adwokat przyjąć nie może.
Co to oznacza dla pracodawcy
Firma, która rekrutuje prawnika wewnętrznego na umowę o pracę, powinna sformułować ogłoszenie z myślą o radcach prawnych albo o prawnikach bez tytułu zawodowego. Wpisanie do wymagań tytułu adwokata przy etacie zawęża pulę kandydatów do osób, które w praktyce musiałyby zrezygnować z wykonywania zawodu, żeby przyjąć ofertę. To najczęstszy powód, dla którego rekrutacje na stanowiska in house potrafią stać miesiącami. Przy tak wąskiej grupie kandydatów opłaca się z góry ustalić, jakich uprawnień naprawdę wymaga stanowisko, i dopiero pod to zaplanować proces rekrutacji, zamiast powielać ogłoszenie po konkurencji.
Druga rzecz to zakres obowiązków. Jeżeli stanowisko ma obejmować obronę członków zarządu w sprawach karnych gospodarczych, etat jest złym pomysłem także dla radcy, bo art. 8 ust. 6 tej drogi zamyka. W takich sytuacjach firmy zwykle zatrudniają radcę wewnętrznego do bieżącej obsługi i osobno kontraktują obrońcę z zewnątrz.
Jak sprawdzić, czy prawnik ma czynne uprawnienia
Sam tytuł na wizytówce nie mówi, czy dana osoba może w tej chwili prowadzić sprawę. Adwokat, który przeszedł na etat, nadal figuruje na liście, choć zawodu wykonywać nie może. Dlatego przed powierzeniem sprawy warto sprawdzić status wpisu w oficjalnym rejestrze adwokatów albo, dla drugiego zawodu, w rejestrze radców prawnych. Krok po kroku opisaliśmy to na stronie o tym, jak sprawdzić adwokata.
Jeżeli szukasz pełnomocnika do konkretnej sprawy, a nie pracownika, forma wykonywania zawodu ma dla Ciebie znaczenie tylko w jednym miejscu: przy obronie karnej. W pozostałych sprawach adwokat i radca prawny mają identyczne uprawnienia procesowe, a różnice sprowadzają się do doświadczenia i stawek. Widełki honorariów zebraliśmy na stronie o tym, ile kosztuje adwokat.