Zachowek: ile wynosi, przedawnienie zachowku i pozew o zachowek od darowizny

Zachowek liczy się od udziału ustawowego, a nie od całego spadku, i obejmuje także darowizny rozdane za życia. Poniżej gotowe wyliczenia w złotówkach, pełna lista tego, co dolicza się do podstawy, dwa różne terminy przedawnienia i opłata od pozwu.

Policz swój zachowek Sprawdź termin przedawnienia Znajdź adwokata w rejestrze

W skrócie

Zachowek to roszczenie pieniężne osoby najbliższej, którą spadkodawca pominął w testamencie albo rozdał majątek jeszcze za życia. Wynosi połowę wartości udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym. Uprawnieni to wyłącznie zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy: rodzeństwo zachowku nie ma nigdy. Do podstawy dolicza się darowizny, przy czym granica dziesięciu lat dotyczy tylko darowizn dla osób spoza rodziny. Roszczenie przedawnia się po pięciu latach, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego.

Ile wynosi zachowek

Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie należą się tylko wtedy, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy uprawnionym zstępnym jest osoba małoletnia (art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego). Kolejność działań ma znaczenie: najpierw ustala się udział ustawowy, potem stosuje ułamek. Zachowek nie jest połową spadku.

Poniższa tabela pokazuje to na spadku o wartości 300 000 zł, przy założeniu, że testament przekazał całość komuś innemu. Ostatnia kolumna dotyczy uprawnionego małoletniego albo trwale niezdolnego do pracy.

Kto dziedziczyłby z ustawy	Udział uprawnionego	Wartość udziału	Zachowek (połowa)	Zachowek (dwie trzecie)
Jedyne dziecko pominięte w testamencie	1/1	300 000 zł	150 000 zł	200 000 zł
Dwoje dzieci, jedno pominięte	1/2	150 000 zł	75 000 zł	100 000 zł
Troje dzieci, jedno pominięte	1/3	100 000 zł	50 000 zł	66 667 zł
Małżonek i dwoje dzieci	1/3	100 000 zł	50 000 zł	66 667 zł
Małżonek i troje dzieci	1/4	75 000 zł	37 500 zł	50 000 zł

Małżonek nigdy poniżej jednej czwartej

Przy dziedziczeniu ustawowym małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych, ale część małżonka nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku (art. 931 § 1 kc). Przy czwórce i większej liczbie dzieci małżonek zatrzymuje więc 1/4, a dzieci dzielą resztę.

Mianownik ułamka bywa inny, niż się wydaje

Przy ustalaniu udziału uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili, a nie uwzględnia się osób, które zrzekły się dziedziczenia, i osób wydziedziczonych (art. 992 kc). Odrzucenie spadku przez brata nie powiększa więc Twojego zachowku, ale jego zrzeczenie się już tak.

Zachowek to pieniądze, nie rzeczy

Uprawnionemu przysługuje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 kc). Nie można żądać udziału w mieszkaniu ani wydania konkretnego przedmiotu ze spadku.

Komu przysługuje zachowek, a komu nie

Krąg uprawnionych jest zamknięty i krótszy niż krąg spadkobierców ustawowych. To dwie różne listy i mylenie ich jest źródłem większości przegranych spraw o zachowek.

Kto	Zachowek	Uwagi
Dzieci, wnuki i dalsi zstępni	Tak	Pod warunkiem, że byliby powołani do spadku z ustawy. Wnuk ma zachowek wtedy, gdy jego rodzic nie dożył otwarcia spadku, odrzucił spadek, został uznany za niegodnego albo wydziedziczony.
Małżonek	Tak	Liczy się małżeństwo trwające w chwili śmierci. Rozwód wyklucza zachowek, separacja prawomocnie orzeczona również.
Rodzice spadkodawcy	Tak	Tylko wtedy, gdy dziedziczyliby z ustawy, czyli gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych.
Rodzeństwo, siostrzeńcy, bratankowie	Nie	Art. 991 § 1 wymienia wyłącznie zstępnych, małżonka i rodziców. Rodzeństwo dziedziczy z ustawy, ale zachowku nie ma nigdy, nawet gdy zostało pominięte w testamencie.
Dziadkowie	Nie	Dziadkowie są spadkobiercami ustawowymi w dalszej kolejności, jednak przepis o zachowku ich nie obejmuje.
Konkubent, partner, przyjaciel	Nie	Osoba spoza kręgu ustawowego nie ma zachowku bez względu na to, jak długo trwał związek.
Osoba wydziedziczona	Nie	Skuteczne wydziedziczenie pozbawia zachowku, ale zachowek przechodzi wtedy na zstępnych wydziedziczonego (art. 1011 kc).
Osoba, która zrzekła się dziedziczenia	Nie	Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zawarta u notariusza za życia spadkodawcy odbiera także zachowek i wyłącza tę osobę z podstawy obliczeń (art. 992 kc).

Jest jeszcze jedna reguła, o której mało kto pamięta. Roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej tylko wtedy, gdy ten spadkobierca sam należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 kc). Jeżeli więc uprawniony zmarł przed wytoczeniem sprawy, jego dzieci mogą kontynuować roszczenie, ale jego żona zwykle już nie, bo nie jest uprawniona do zachowku po jego rodzicu.

Jak obliczyć zachowek: co wchodzi do podstawy

Podstawą nie jest to, co zostało na koncie w dniu śmierci. Kodeks nakazuje odtworzyć majątek tak, jakby spadkodawca niczego nie rozdał. Ta wartość nazywa się substratem zachowku i dopiero od niej liczy się udziały.

Pozycja	Jak wpływa na podstawę	Podstawa
Czysta wartość spadku (aktywa minus długi spadkowe)	Podstawa wyliczenia	art. 993 § 1
Darowizny uczynione przez spadkodawcę	Dolicza się, z wyjątkami z art. 994	art. 993 § 1
Zapisy windykacyjne	Dolicza się	art. 993 § 1
Fundusz założycielski fundacji rodzinnej	Dolicza się, jeżeli fundacji nie ustanowiono w testamencie	art. 993 § 2
Zapisy zwykłe i polecenia	Nie uwzględnia się	art. 993 § 1
Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte	Nie dolicza się	art. 994 § 1
Darowizny sprzed ponad 10 lat na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku	Nie dolicza się	art. 994 § 1
Darowizny z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych	Nie dolicza się przy zachowku zstępnego, chyba że darowizna była na mniej niż 300 dni przed jego urodzeniem	art. 994 § 2
Darowizny sprzed zawarcia małżeństwa	Nie dolicza się przy zachowku małżonka	art. 994 § 3
To, co uprawniony sam dostał od spadkodawcy	Zalicza się na jego zachowek i pomniejsza wypłatę	art. 996 § 1
Koszty wychowania i wykształcenia zstępnego	Zalicza się, ale tylko w części przekraczającej przeciętną miarę w danym środowisku	art. 997 § 1

Stan z dnia darowizny, ceny z dnia wyroku

Art. 995 § 1 kc rozdziela dwie rzeczy, które w praktyce decydują o kwocie. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Mieszkanie darowane w stanie deweloperskim dwadzieścia lat temu wycenia się więc dzisiaj, ale jako lokal w stanie deweloperskim, bez remontu, który obdarowany sfinansował sam. Przy zapisie windykacyjnym punktem odniesienia dla stanu jest chwila otwarcia spadku (§ 2). Ta konstrukcja jest powodem, dla którego niemal każda poważna sprawa o zachowek kończy się opinią biegłego rzeczoznawcy, a spór o metodę wyceny bywa ważniejszy niż spór o prawo.

Zachowek od darowizny: dziesięć lat nie działa tak, jak wszyscy piszą

To najczęstszy błąd w polskich poradnikach o zachowku. Powtarza się w nich, że darowizny sprzed ponad dziesięciu lat nie wchodzą do rachunku. Przepis mówi coś węższego. Art. 994 § 1 kc wyłącza z doliczania darowizny dokonane przed więcej niż dziesięciu laty, ale wyłącznie te uczynione na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Praktyczny skutek jest odwrotny do powszechnego przekonania. Mieszkanie darowane dziecku trzydzieści lat przed śmiercią dolicza się do substratu zachowku w całości, bo dziecko jest uprawnione do zachowku. Ten sam lokal darowany sąsiadowi albo fundacji jedenaście lat przed śmiercią nie dolicza się wcale. Rodzina nie korzysta z upływu czasu, obcy tak. Dokładnie dlatego strategia rozdania majątku dzieciom za życia prawie nigdy nie zamyka drogi do zachowku, choć bywa tak sprzedawana.

Trzysta dni przed urodzeniem

Przy zachowku należnym zstępnemu nie dolicza się darowizn uczynionych w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych. Wyjątek jest bardzo konkretny: darowizna uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego liczy się normalnie (art. 994 § 2 kc).

Darowizny sprzed ślubu

Przy zachowku należnym małżonkowi nie dolicza się darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa (art. 994 § 3 kc). Wdowa nie policzy więc majątku, który mąż rozdał dzieciom z pierwszego związku przed ślubem z nią.

Obdarowany płaci tylko do wysokości wzbogacenia

Jeżeli uprawniony nie może uzyskać zachowku od spadkobiercy, kieruje roszczenie do obdarowanego, ale ten odpowiada wyłącznie w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny (art. 1000 § 1 kc). Może się też zwolnić z zapłaty, wydając przedmiot darowizny (§ 3).

Najpierw obdarowany później

Gdy obdarowanych było kilku, wcześniej obdarowany odpowiada dopiero wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać uzupełnienia od osoby obdarowanej później (art. 1001 § 1 kc). Kolejność darowizn wyznacza więc kolejność pozywania.

Od 2023 roku do substratu zachowku dolicza się także fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, jeżeli fundacji nie ustanowiono w testamencie, oraz mienie wydane w związku z jej rozwiązaniem (art. 993 § 2 i § 3 kc). Fundacja rodzinna odpowiada wtedy za uzupełnienie zachowku na tych samych zasadach co obdarowany, w granicach wzbogacenia (art. 1000 § 4 kc). Konstrukcja, która w zamyśle miała porządkować sukcesję firm rodzinnych, nie odcina więc zachowku.

Przedawnienie zachowku: pięć lat, ale od czego

Termin jest jeden, pięć lat, ale punktów startu jest kilka i to one decydują, czy sprawa jest jeszcze do wygrania. Art. 1007 kc rozdziela roszczenie przeciwko spadkobiercy od roszczenia przeciwko obdarowanemu.

Roszczenie	Termin biegnie od	Ile	Podstawa
Zapłata zachowku przez spadkobiercę testamentowego	ogłoszenie testamentu	5 lat	art. 1007 § 1
Uzupełnienie zachowku przez obdarowanego	otwarcie spadku, czyli śmierć spadkodawcy	5 lat	art. 1007 § 2
Uzupełnienie zachowku przez fundację rodzinną	otwarcie spadku	5 lat	art. 1007 § 3
Uzupełnienie zachowku przez osobę, która dostała mienie po rozwiązaniu fundacji rodzinnej	otwarcie spadku	5 lat	art. 1007 § 4

Przedawnienie zachowku z końcem roku kalendarzowego

Pięcioletni termin nie kończy się w rocznicę zdarzenia. Art. 118 zdanie drugie Kodeksu cywilnego stanowi, że koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata. Pięć lat jest dłuższe, więc reguła obowiązuje. Testament ogłoszony 14 marca 2022 roku daje roszczenie przedawniające się 31 grudnia 2027 roku, a nie 14 marca 2027 roku. To dziewięć i pół miesiąca więcej, niż wynikałoby z prostego liczenia, i bywa to różnica między sprawą do wygrania a zarzutem przedawnienia.

Przedawnienie zachowku bez testamentu

Przy dziedziczeniu ustawowym nie ma testamentu, który można by ogłosić, więc literalny punkt startu z art. 1007 § 1 nie zachodzi. W praktyce sądowej termin liczy się wtedy od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Ta sytuacja jest częstsza, niż się wydaje: roszczenie o zachowek nie wymaga testamentu i powstaje zawsze, gdy uprawniony nie otrzymał należnej mu wartości, na przykład dlatego, że spadkodawca rozdał cały majątek darowiznami za życia, a w chwili śmierci nie miał już nic. Wtedy dziedziczenie jest ustawowe, spadek pusty, a zachowek liczy się wyłącznie od doliczonych darowizn.

Pozew o zachowek krok po kroku

Pozew o zachowek jest zwykłym pozwem o zapłatę, a nie wnioskiem w postępowaniu nieprocesowym. Nie trzeba czekać na dział spadku ani na zakończenie innych spraw spadkowych, chociaż stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia bardzo ułatwiają wykazanie kręgu spadkobierców.

1

Ustal, czy w ogóle jesteś uprawniony

Zachowek przysługuje wyłącznie zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, i to tylko takim, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo, dziadkowie i konkubent nie mają zachowku nigdy. Sprawdź to przed opłaceniem pozwu, bo opłata przepada niezależnie od wyniku.
2

Policz udział ustawowy, a dopiero potem ułamek

Najpierw ustal, jaka część spadku przypadłaby Ci przy dziedziczeniu ustawowym, uwzględniając także spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, a pomijając zrzekających się dziedziczenia i wydziedziczonych. Do tego udziału stosujesz połowę, a dwie trzecie tylko wtedy, gdy jesteś trwale niezdolny do pracy albo jesteś małoletnim zstępnym.
3

Zbierz dowody na darowizny sprzed lat

Substrat zachowku to nie tylko to, co zostało w dniu śmierci. Doliczasz darowizny i zapisy windykacyjne. Aktu notarialnego darowizny nieruchomości szukaj w księdze wieczystej, przy darowiznach pieniężnych pomagają zgłoszenia SD-Z2 w urzędzie skarbowym i historia rachunków. To zwykle najtrudniejsza część sprawy.
4

Wyceń majątek według cen dzisiejszych

Wartość darowizny liczy się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Mieszkanie darowane dwadzieścia lat temu wchodzi więc do rachunku po dzisiejszej cenie, w stanie, w jakim było przekazywane. Przy nieruchomościach spór o wycenę i tak skończy się opinią biegłego.
5

Wezwij do zapłaty przed pozwem

Pisemne wezwanie z konkretną kwotą i terminem stawia dłużnika w opóźnieniu, od którego liczą się odsetki, i bywa jedyną szansą na ugodę bez opłaty sądowej. W pozwie trzeba i tak podać, czy podjęto próbę pozasądowego rozwiązania sporu, a brak takiej próby sąd bierze pod uwagę przy rozliczaniu kosztów.
6

Złóż pozew o zapłatę i opłać go

Pozew o zachowek to zwykły pozew o zapłatę. Kieruje się go do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a przy wartości sporu powyżej 100 000 zł właściwy jest sąd okręgowy. Opłata przy roszczeniu powyżej 20 000 zł wynosi 5 procent wartości. Jeżeli Cię na nią nie stać, złóż wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych razem z oświadczeniem o stanie rodzinnym i majątkowym.

Ile kosztuje pozew o zachowek

W obiegu funkcjonuje jedna liczba, pięć procent. Jest prawdziwa dopiero powyżej 20 000 zł. Poniżej tego progu art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje skalę opłat stałych, a górna granica opłaty stosunkowej wynosi 100 000 zł.

Wartość dochodzonego zachowku	Opłata od pozwu
do 500 zł	30 zł
powyżej 500 zł do 1 500 zł	100 zł
powyżej 1 500 zł do 4 000 zł	200 zł
powyżej 4 000 zł do 7 500 zł	400 zł
powyżej 7 500 zł do 10 000 zł	500 zł
powyżej 10 000 zł do 15 000 zł	750 zł
powyżej 15 000 zł do 20 000 zł	1 000 zł
powyżej 20 000 zł	5 procent wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł

Do opłaty dochodzi honorarium pełnomocnika oraz zwykle zaliczka na opinię biegłego rzeczoznawcy, jeżeli w grę wchodzi nieruchomość. Po wygranej część tych kosztów wraca od przeciwnika, ale w wysokości stawki z rozporządzenia, a nie kwoty z faktury kancelarii. Zasady rozliczenia opisaliśmy osobno na stronie o kosztach zastępstwa procesowego, a widełki honorariów umownych w przewodniku o tym, ile kosztuje adwokat.

Pozwano Cię o zachowek: raty, odroczenie, obniżenie

Do 2023 roku obowiązany do zapłaty zachowku miał w zasadzie jedno wyjście: zapłacić albo sprzedać odziedziczoną rzecz. Nowelizacja Kodeksu cywilnego dodała art. 997¹, który daje pozwanemu trzy realne żądania. Może domagać się odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron, a nie tylko pozwanego. Co ważne, przepis przejściowy ustawy (art. 141 ustawy z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej, Dz.U. 2023 poz. 326) nakazuje stosować art. 997¹ także do spraw wszczętych i niezakończonych przed 22 maja 2023 r. Co dokładnie trzeba wykazać przed sądem, kiedy złożyć wniosek i czym art. 997¹ kc różni się od art. 320 kpc, rozkładamy osobno przy pytaniu, czy zachowek można rozłożyć na raty.

Raty maksymalnie na pięć lat

Terminy uiszczenia rat nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd na wniosek zobowiązanego może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych albo przedłużyć termin, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż dziesięć lat (art. 997¹ § 2 kc).

Obniżenie tylko wyjątkowo

Ustawa mówi o wyjątkowych przypadkach, więc samo poczucie niesprawiedliwości nie wystarczy. Typowy argument to sytuacja, w której cały spadek to mieszkanie zamieszkane przez spadkobiercę, który nie ma z czego wypłacić zachowku bez jego sprzedaży.

Obniżka bywa odwracalna

W razie ustania okoliczności uzasadniających obniżenie zachowku obowiązany, na wniosek uprawnionego, zwraca mu sumę, o którą zachowek obniżono (art. 997¹ § 3 kc). Poprawa sytuacji majątkowej pozwanego może więc otworzyć sprawę ponownie.

Poza tym przepisem obrona pozwanego opiera się na trzech klasycznych osiach. Pierwsza to zarzut przedawnienia, który przy pięcioletnim terminie z art. 1007 kc rozstrzyga sprawę bez wnikania w wyliczenia. Druga to wykazanie, że powód już swoje dostał: zapis windykacyjny i darowiznę na rzecz uprawnionego zalicza się na należny mu zachowek, a przy dalszym zstępnym zalicza się także to, co dostał jego wstępny (art. 996 § 1 kc). Trzecia to wycena, bo obniżenie substratu o jedną piątą obniża zachowek dokładnie w tej samej proporcji. W sprawach, w których stronom zależy na zachowaniu relacji rodzinnych, warto rozważyć ugodę przed mediatorem: przy ugodzie zawartej przed rozpoczęciem rozprawy w pierwszej instancji zwracana jest cała opłata od pozwu, a listę stałych mediatorów prowadzi prezes sądu okręgowego.

Wydziedziczenie: kiedy naprawdę odbiera zachowek

W języku potocznym wydziedziczenie oznacza pominięcie kogoś w testamencie. W Kodeksie cywilnym to co innego: pozbawienie zachowku, i wymaga spełnienia twardych warunków. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (art. 1008 kc).

Dwa zdania rozstrzygają większość sporów o skuteczność wydziedziczenia. Pierwsze: przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 kc). Testament, który stwierdza samo wydziedziczenie bez podania powodu, zwykle nie broni się w sądzie, a ogólnikowe sformułowanie w rodzaju "z powodu złego zachowania" bywa uznawane za niewystarczające. Drugie: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę (art. 1011 kc). Wydziedziczenie syna nie odcina więc wnuków, tylko przesuwa zachowek o pokolenie niżej.

Od wydziedziczenia trzeba odróżnić zrzeczenie się dziedziczenia. To umowa zawierana za życia spadkodawcy w formie aktu notarialnego, obejmująca zwykle także zstępnych zrzekającego się. Skutek jest mocniejszy niż przy wydziedziczeniu: osoba, która zrzekła się dziedziczenia, znika z podstawy obliczania udziałów (art. 992 kc), więc udziały pozostałych, a razem z nimi ich zachowki, rosną. To jedyny sposób, żeby za życia skutecznie zamknąć drogę do zachowku, i wymaga zgody osoby, której to dotyczy.

Najczęstsze pytania o zachowek

Ile wynosi zachowek?

Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie tej wartości, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawnionym zstępnym jest osoba małoletnia. Tak stanowi art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Ułamek stosuje się do udziału ustawowego, a nie do całego spadku.

Ile wynosi zachowek po rodzicach przy dwójce dzieci?

Przy dwójce dzieci każde z nich odziedziczyłoby z ustawy połowę spadku. Dziecko pominięte w testamencie dostaje więc połowę z tej połowy, czyli jedną czwartą wartości spadku. Przy spadku wartym 300 000 zł zachowek wynosi 75 000 zł, a gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, dwie trzecie ze 150 000 zł, czyli 100 000 zł.

Czy rodzeństwo ma prawo do zachowku?

Nie. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego wymienia wyłącznie zstępnych, małżonka i rodziców spadkodawcy. Brat ani siostra nie są uprawnieni do zachowku, nawet jeżeli dziedziczyliby z ustawy i zostali pominięci w testamencie. To najczęstsze nieporozumienie w sprawach spadkowych.

Kiedy przedawnia się zachowek?

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego z upływem pięciu lat od otwarcia spadku (art. 1007 kc). Ponieważ termin jest dłuższy niż dwa lata, jego koniec przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego.

Zachowek od darowizny: czy darowizna sprzed 10 lat się liczy?

Zależy, kto ją dostał. Dziesięcioletnia granica z art. 994 § 1 kc dotyczy wyłącznie darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla dziecka, wnuka albo małżonka dolicza się do spadku bez żadnego ograniczenia czasowego, choćby została uczyniona trzydzieści lat przed śmiercią.

Ile kosztuje pozew o zachowek?

Przy wartości roszczenia powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5 procent tej wartości, nie więcej niż 100 000 zł. Przy niższych kwotach obowiązuje skala opłat stałych: od 30 zł przy roszczeniu do 500 zł, przez 750 zł przy roszczeniu do 15 000 zł, do 1 000 zł przy roszczeniu do 20 000 zł. Podstawą jest art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Do jakiego sądu składa się pozew o zachowek?

Do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy nie da się go ustalić, do sądu miejsca położenia majątku spadkowego. O tym, czy będzie to sąd rejonowy czy okręgowy, decyduje wartość przedmiotu sporu: powyżej 100 000 zł sprawę rozpoznaje sąd okręgowy.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Od 2023 roku art. 997¹ kc pozwala osobie zobowiązanej żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Raty nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może przedłużyć ten termin maksymalnie do dziesięciu lat.

Czy wnuk ma prawo do zachowku, gdy jego ojciec żyje?

Co do zasady nie, bo wnuk nie byłby wtedy powołany do spadku z ustawy. Wyjątkiem jest wydziedziczenie: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę (art. 1011 kc). Wnuk ma też zachowek, gdy jego rodzic odrzucił spadek albo został uznany za niegodnego dziedziczenia.

Czy trzeba mieć adwokata do sprawy o zachowek?

Przymusu adwokackiego w pierwszej instancji nie ma. W praktyce pełnomocnik zarabia na siebie tam, gdzie stawką są duże kwoty: przy ustalaniu ukrytych darowizn, przy sporze o wycenę nieruchomości i przy wniosku z art. 997¹ o obniżenie zachowku. Uprawnienia pełnomocnika sprawdzisz w rejestrze adwokatów w kilka minut.

Zanim upłynie pięć lat, znajdź pełnomocnika

Sprawy o zachowek toczą się o duże kwoty i rozstrzygają na dowodach sprzed lat, więc samodzielne prowadzenie ich bywa kosztowne. Szerszy kontekst spraw spadkowych, od stwierdzenia nabycia spadku po dział spadku, zebraliśmy na stronie o adwokacie od spraw spadkowych. Uprawnienia konkretnego pełnomocnika potwierdzisz w kilka minut: instrukcję znajdziesz w poradniku o tym, jak sprawdzić adwokata, nazwisko wyszukasz w krajowym rejestrze adwokatów albo w rejestrze radców prawnych. Sprawami o zachowek zajmują się zarówno adwokaci, jak i radcowie prawni, a różnice między tymi zawodami opisuje strona adwokat czy radca prawny. Jeżeli spór dotyczy majątku po rozwodzie, a nie po śmierci, właściwa jest strona o podziale majątku po rozwodzie. Gdy zachowek zasądzono, a dłużnik nie płaci, kolejnym krokiem jest egzekucja, przy której przyda się wykaz komorników sądowych.